Introductie – waarom?

Na een lange onderbreking plaats ik eindelijk weer eens een nieuw artikel op mijn blog, dit keer over een fotografische techniek waar ik wel over had gehoord maar die ik nog nooit eerder had gebruikt. Deels vanwege de kosten en deels vanwege mijn gebrek aan kennis van de verschillende opties die er zijn. Maar laten we bij het begin beginnen: waarom? Nou, ik voelde me een beetje “opgebrand” bij gebrek aan een betere uitdrukking. Mijn dagelijkse wandelingen met mijn OES (Old English Sheepdog) Noam leidde me keer op keer op dezelfde oude paden door mijn stad(je). Ik heb die paden fotografisch verkend met alles tussen een 8 mm ultragroothoek tot een 420 mm telelens, van een 35 mm Lensbaby tilt/shift tot een 135 mm Sovjet-lens uit de jaren 60 met omgekeerd frontelement. Ik heb elke mogelijke verwerkingstechniek gebruikt, evenals een paar ongebruikelijke (meestal niet succesvol zou ik kunnen toevoegen) en had het gevoel dat er niet veel meer te ontdekken viel.
IR fotografie – wat?
Dus wat is infraroodfotografie? De meeste mensen kennen het misschien van het verre-infrarood dat wordt gebruikt in forensisch kunstonderzoek, waar het wordt gebruikt om oude verflagen in kostbare kunstwerken te onthullen. Of misschien heb je het gebruik bij woningverbetering gezien waarbij IR wordt gebruikt om warmtelekkage van huizen te detecteren en te identificeren waar extra isolatie vereist is. Weer anderen zullen het kennen van militair gebruik, waar het vroege identificatie en het raken van vijandelijke voertuigen of personeel mogelijk maakt.
Maar het soort infraroodfotografie dat ik in de loop der jaren had gezien, was nabij-infrarood, de terminologie begreep ik niet zo goed. Het was heel anders en wat ik zag had eigenlijk twee gezichten. Een daarvan was de gruizige zwart-wit filmische beelden met dreigende wolken en extreme contrasten. De andere een bijna magische sprookjeswereld van omgekeerde kleuren, roze, geel en meer. Beide vormen hadden een overvloed aan beelddetails, scherpte zou sommigen kunnen zeggen.
Het infraroodlichtspectrum waarin ik geïnteresseerd raakte, is “nabij-infrarood”, of eenvoudigweg “IR”. Nabij-infrarood verwijst naar het spectrum van licht net buiten het bereik dat mensen met hun gezichtsvermogen kunnen waarnemen. Dit lichtbereik ligt tussen 700 – 1200 nm (nanometer). De huidige gangbare digitale camerasensoren zijn niet in staat om infraroodbeelden te detecteren vanwege de manier waarop ze zijn ontworpen. Daarover later meer.

Het gebruik van IR-fotografie dateert uit het begin van de 20e eeuw. In de eerste wereldoorlog bleek IR-fotografie geweldig te zijn, omdat afbeeldingen met het IR-spectrum niet zo sterk werden beïnvloed door atmosferische damp/mist als normale foto’s. IR-beelden laten ook enorme verschillen zien tussen vegetatie en gebouwen of voertuigen, terwijl watermassa’s (stromen, meren enz.) een zeer donkere tint krijgen, bijna pikzwart.
Later in de twintigste eeuw kreeg IR-fotografie een ander en meer kunstzinnig gebruik, als voorbeeld dienden sommige van de muzikanten van die tijd, zoals de Grateful Dead en Jimmy Hendrix die het gebruikten om psychedelische albumhoezen te produceren.
Illustration Album Cover: Fair use, https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=4930279
Tegenwoordig produceert fotografie met gereflecteerd IR-licht enigszins surrealistische effecten. Vegetatie lijkt licht (of zelfs wit). De huid krijgt een zeer melkachtige, gladde textuur, hoewel aderen dicht bij het huidoppervlak kunnen worden geaccentueerd en een nogal griezelig uiterlijk krijgen. Ogen kunnen een beetje spookachtig lijken, waarbij de irissen zeer donkere tinten registreren en het oogwit een grijsachtige tint krijgt. Blauwe luchten met pluizige wolken worden veel dramatischer. Contrast en beeldscherpte (of zelfs korreligheid in sommige gevallen) worden verhoogd en de look en feel is iets heel bijzonders.
Een digitale (spiegelreflex) camera en infrarood fotografie – hoe?
Moderne digitale camera’s hebben drie dingen die het vastleggen van afbeeldingen met infraroodlicht belemmeren. De eerste is een IR-filter over de sensor van de camera die 95% van het licht wegfiltert dat niet binnen het zichtbare lichtspectrum valt – zonder dit zou het met normale fotografie onmogelijk zijn om een beeld vast te leggen zoals het menselijk oog het ziet. De tweede is dat de lichtmeter en belichtingsautomatisering zijn afgesteld op die golflengten die met het blote oog zichtbaar zijn – vrij logisch omdat we infrarood niet echt als helder licht “zien”. De laatste belemmering is dat infrarood licht een heel andere diffractie- en brekingsindex heeft in de glaselementen van de lens en de autofocus sensor anders beïnvloedt. Lenzen blijven onscherp en het is onmogelijk om scherp te stellen op een onderwerp, dichtbij als ook veraf, en de autofocus van de camera mist het juiste scherpstelpunt.
Nadelen twee en drie, belichtingsvariatie en verschillende focuskenmerken kunnen op verschillende manieren worden aangepakt. Denk aan handmatige scherpstelling, scherpstelling via live view waarbij de scherpstelsensor wordt omzeild en alleen het sensorcontrast wordt gebruikt om AF aan te sturen. Denk ook aan belichtingsbracketing of handmatige belichting met het histogram op het LCD-scherm als richtlijn.
Het eerste nadeel kan op twee manieren worden opgevangen. Een daarvan is het gebruik van een infraroodfilter over de lens van een normale camera. Zo’n filter lijkt bijna zwart omdat het al het zichtbare licht blokkeert en alleen IR doorlaat. Maar omdat de sensor is afgeschermd tegen 95% van datzelfde IR-licht, is er veel licht nodig om daadwerkelijk een beeld te vormen. Het resultaat is extreem lange belichtingstijden, soms tot meerdere minuten, waarvoor het gebruik van een statief nodig is en het fotograferen van alles wat beweegt bijna onmogelijk is.
De tweede manier om met het nadeel van het IR-filter op de sensor om te gaan, is … om er helemaal vanaf te komen. Dat betekent het demonteren van de camera en het verwijderen van het kleine stukje glas over de sensor, waarna het vervangen word door geheel helder en transparant glas (een “breedspectrum” modificatie) waarbij lensfilters worden gebruikt om te bepalen welk licht de sensor zal bereiken. Het kan ook door het plaatsen van een stuk glas dat zichtbaar licht filtert en infrarood licht in een bepaalde golflengte binnenlaat, zodat elke lens een infraroodlens wordt zonder gebruik van een lensfilter. Dit wordt een IR-modificatie genoemd en de opties zijn over het algemeen tussen filters in de 550 en 720 nanometer – elke golflengte kan resulteren in een ander effect in het beeld, 550 nm resulteert in extreem kleurrijke resultaten, terwijl 720 voornamelijk wordt gebruikt voor zwart-witbeelden.
De stap tussen “wel interessant” en “gáán met die banaan” – wanneer?
Ik fotografeerde al sinds 2007 met digitale reflexcamera’s en deed vaak als de technologie in de loop van de tijd verbeterde een upgrade naar een nieuwere en betere camera. Een van de eerste cameras die ik gebruikte was de Pentax K20D in 2011. Hij had maar liefst 14,6 megapixels (!!!) wat veel meer was dan wat ik tot die datum had gebruikt – de 8 mp Canon Powershot Pro1, een camera met kleine sensor en vaste lens was daarvoor ongeveer het hoogste. Het was een solide camera die me meenam in de wereld van de architectuurfotografie door zijn prachtige detailscherpte en kleurweergave. De prestaties onder slechte lichtomstandigheden waren echter typerend voor die tijd (“typerend” was eigenlijk min of meer verschrikkelijk).

Ik herinner me die fijne reflexcamera die me maar liefst 900 euro kostte (zonder lens). Het was een van die camerabody’s die perfect in je hand passen. Ik heb sindsdien nooit meer een camera met zo’n prachtige en solide vormfactor gekocht. Dus toen ik in mei ’22 een zeer licht gebruikte K20D van een Duitse eBay-verkoper voor €129 tegenkwam, hoefde ik niet lang na te denken. Ik kreeg de camera, die in onberispelijke staat verkeerde en stuurde hem op naar een gespecialiseerd bedrijf om het infraroodblokkeringsfilter te verwijderen en te vervangen door een 630 Nm-filter op de sensor.
Illustration K20D By ほしけん – Own work, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7515920



