image_pdfimage_print

Eerste stapjes met infrarood IR fotografie – een gimmick of misschien toch een kunstvorm? Deel 2

Samenvatting

Dus in deel 1 van deze driedelige serie, waarin ik mijn voorzichtige eerste stapjes op het gebied van infraroodfotografie beschreef, besprak ik een paar zaken die mijn interesse in IR-fotografie hadden gewekt. Ik beschreef wat achtergrond informatie en vertelde hoe ik uiteindelijk mijn K20D heb aangeschaft en opgestuurd om te laten converteren. Op naar deel 2!

It’s dead Jim!

Ongeveer een week of zo na dat ik de K20D naar Duitsland had gestuurd, ontving ik het volgende bericht van de man die de conversie deed:

“Vandaag moet ik bij u terugkomen met droevig nieuws. Ik heb uw camera omgebouwd, maar er is nu een storing. De camera gaat niet meer aan maar meldt een lege batterij (knipperende batterij op het bovenste LCD-scherm). Ik heb elke kabelverbinding en ieder soldeerpunt drie keer gecontroleerd, maar ik heb de oorzaak van de storing niet kunnen vinden. Het lijkt een moederbordfout te zijn, iets dat kan gebeuren bij het werken aan dergelijke “oude” hardware.”

Tot zover dus mijn ademloze wachten. Mijn camerakeuze kan ook een verkeerde zijn geweest, een feit waar ik pas achter kwam mijn camera al onderweg was. Ik kwam er achter hoe de liveweergave-modus van de Pentax K20D “werkte” (als je dat werken wil noemen). Ik was het al weer vergeten sinds ik zo’n 10 jaar geleden deze camera zelf gebruikte dat de scherpstelling niet op contrast-detectie-AF gebaseerd was maar gewoon met de fasedetectiesensor plaatsvond na het neerklappen van de spiegel. Zeer omslachtig en niet echt trefzeker dus. Ook was de K20D niet echt geweldig op het gebied van beeldruis (alles boven ISO400) en ik had inmiddels geleerd over ISO, kleurruis en meer problemen met IR-conversies.

Een verandering van plannen en een ander cameramodel

En ja hoor, mijn contactpersoon kwam bijna onmiddellijk bij me terug en bood aan mij een vervangende K-5 te bezorgen voor een klein prijsverschil van € 80. Een K-5 die natuurlijk onmetelijk meer geschikt is voor IR-opnamen vanwege zijn echte liveview en contrastdetectiefocus maar zeker ook de superieure ruisprestaties. Ook deze camera had ik eerder gebruikt, zo rond 2015, en ik was er altijd zeer tevreden mee geweest. De betreffende  verbeteringen waren het gevolg van de overstap door Pentax van Samsung-sensoren die in oudere modellen worden gebruikt, naar Sony-sensoren. Hij zei:

“Ik denk dat het extra geld het waard is, want Color-IR (630 nm) stelt altijd hoge eisen aan de ruisprestaties van de sensor. Door de witbalans naar extreme waarden te duwen, wordt de ruis versterkt en wordt deze goed zichtbaar in het beeld. Laat me maar weten wat je voorkeur heeft!“

Ik stemde toe en een kleine week later werd een Pentax K-5 samen met oplader en batterij aan mijn deur afgeleverd. meteen al voelde de camera vertrouwd aan, géén wonder aangezien ik de K-5 en zijn latere versie, de K-5 II’s, een paar jaar in mijn bezit had. Enige nadeel was een zwakke knoopcel batterij van het moederbord, waardoor de cameraklok telkens opnieuw werd ingesteld als ik de batterij eruit had om op te laden. Ik kwam er al snel achter dat dit niet ongebruikelijk is en kan worden “genezen” door altijd een tweede batterij klaar te hebben om erin te duiken voordat de klokcircuitcondensator de kans kreeg om te ver te ontladen. Zo’n 36 euro later was dat allemaal geregeld en kon mijn experiment echt beginnen.

Laten we het eerst eens hebben over software

Het omgaan met IR-beelden betekent altijd dat er wat meer be- of verwerking nodig is, omdat een IR-beeld dat rechtstreeks uit de camera komt behoorlijk levenloos is en er raar uitziet, met enkele zeer vlakke en vreemd uitziende kleuren en weinig detail.

Created with GIMP

Al lezend op verschillende websites en kijkend naar Youtube tutorials begon ik het concept te begrijpen van het verwisselen van kleurkanalen, het toepassen van kleuropzoektabellen (of LUT’s zoals ze gewoonlijk worden genoemd) en de onderscheidende details van verschillende IR-filtertypes. Van 550 Nm (nanometer) golflengte die vrijwel altijd een circus van felle kleure oplevert helemaal tot IR cutoff filters van 720 Nm en meer die resulteren in vrijwel monochrome beelden. Ik had de middenweg van 630Nm gekozen om aan de “veilige kant” te blijven. De kleurenkaart rechts van deze paragraaf en een groot deel van de basis voor mijn keuze kwam van de website van het bedrijf dat mijn camera ombouwde, IRreCams in Duitsland.

Ik heb ook het nodige gelezen over het belang van het instellen van de juiste witbalans in de raw-converter in plaats van in de camera, omdat deze laatste niet in staat zou zijn om de vereiste extreme bereiken vast te leggen. Ten slotte stak het al besproken onderwerp van beeldruis zijn lelijke kop op en probeerde ik  vertrouwd te raken met manieren om dit beest te beheersen (waar mogelijk). Gelukkig heb ik enige ervaring met het maken van foto’s met een hoge ISO-waarde en heb ik een goed begrip van de verschillende methodieken voor ruisonderdrukking, met hun voor- en nadelen.

Open source of commerciele software. Dat is helemaal geen vraag (voor mij tenminste)!

To be or not to be. Shakespeare kon echt niet weten op welk paard ik in zijn tijd gewed zou hebben, maar ik kan je verzekeren dat ik er het volste vertrouwen in had dat de beeldbewerkings software pakketten die ik tot mijn beschikking heb meer dan in staat zijn om IR-beelden recht te doen. In sommige opzichten zal deze software zelfs beter presteren dan commerciële software, maar het biedt in ieder geval keuze, heel veel keuze! Of je nu besluit om een bepaalde raw-converter of een andere te gebruiken, de ene bitmap-editor of de andere, de ene ruisonderdrukkingssoftware of de andere, gebruikers van open-source software hebben keuze te over.

Ik koos voor Darktable (versie 3.8.1 op het moment dat ik deze blog begon, nu al gevorderd tot versie 4.0) voor mijn onbewerkte conversies, kanaalwisselingen, witbalansbewerkingen, kleurtoewijzing (waar nodig of nuttig), contrast en helderheid en nog veel meer Verder is Darktable in staat om direct een publicatieklaar jpeg-beeld op te slaan, nog zonder nabewerking in andere pakketten.

Voor pixelbewerkingen, zoals het verwijderen van kleine stofvlekken, het gebruik van GMIC voor sommige artistieke manieren van weergave, voor het werken met afbeeldingslagen, heb ik echt niets dat het welbekende pakket Gimp kan overtreffen, nu in versie 2.10.32 op mijn besturingssysteem. Een echte krachtpatser, vooral indien uitgerust met alle beschikbare plug-ins en scripts. Belangrijke plugins zijn b.v. liquid rescale, GMIC, resynthesizer om er maar een paar te noemen.

Als laatste, maar zéker niet minste, Digikam en zijn ingebouwde afbeeldingseditor Showfoto, niet alleen voor het taggen en beoordelen van afbeeldingen, maar zeker ook voor sommige bewerkingen waarvoor ik nog geen betere vervanging heb gevonden dan dit pakket. Vooral de automatische kleuraanpassing en verscherpingsroutines zijn geweldig, maar het maakt ook HDR-uitlijning en samenvoeging via align_image_stack en enfuse mogelijk.

De volgende keer in deel 3, voorbeelden en “wijze” lessen!

Maar voor nu alvast een sneak preview naar het andere deel van mijn website waar een album staat met IR-beelden die de afgelopen weken zijn gemaakt. Neem een kijkje en laat me weten wat je ervan vindt!

Eerste stapjes met infrarood IR fotografie – een gimmick of misschien toch een kunstvorm? Deel 1

Introductie – waarom?

 

Na een lange onderbreking plaats ik eindelijk weer eens een nieuw artikel op mijn blog, dit keer over een fotografische techniek waar ik wel over had gehoord maar die ik nog nooit eerder had gebruikt. Deels vanwege de kosten en deels vanwege mijn gebrek aan kennis van de verschillende opties die er zijn. Maar laten we bij het begin beginnen: waarom? Nou, ik voelde me een beetje “opgebrand” bij gebrek aan een betere uitdrukking. Mijn dagelijkse wandelingen met mijn OES (Old English Sheepdog) Noam leidde me keer op keer op dezelfde oude paden door mijn stad(je). Ik heb die paden fotografisch verkend met alles tussen een 8 mm ultragroothoek tot een 420 mm telelens, van een 35 mm Lensbaby tilt/shift tot een 135 mm Sovjet-lens uit de jaren 60 met omgekeerd frontelement. Ik heb elke mogelijke verwerkingstechniek gebruikt, evenals een paar ongebruikelijke (meestal niet succesvol zou ik kunnen toevoegen) en had het gevoel dat er niet veel meer te ontdekken viel.

 

 

IR fotografie – wat?

Dus wat is infraroodfotografie? De meeste mensen kennen het misschien van het verre-infrarood dat wordt gebruikt in forensisch kunstonderzoek, waar het wordt gebruikt om oude verflagen in kostbare kunstwerken te onthullen. Of misschien heb je het gebruik bij woningverbetering gezien waarbij IR wordt gebruikt om warmtelekkage van huizen te detecteren en te identificeren waar extra isolatie vereist is. Weer anderen zullen het kennen van militair gebruik, waar het vroege identificatie en het raken van vijandelijke voertuigen of personeel mogelijk maakt.

Maar het soort infraroodfotografie dat ik in de loop der jaren had gezien, was nabij-infrarood, de terminologie begreep ik niet zo goed. Het was heel anders en wat ik zag had eigenlijk twee gezichten. Een daarvan was de gruizige zwart-wit filmische beelden met dreigende wolken en extreme contrasten. De andere een bijna magische sprookjeswereld van omgekeerde kleuren, roze, geel en meer. Beide vormen hadden een overvloed aan beelddetails, scherpte zou sommigen kunnen zeggen.

Het infraroodlichtspectrum waarin ik geïnteresseerd raakte, is “nabij-infrarood”, of eenvoudigweg “IR”. Nabij-infrarood verwijst naar het spectrum van licht net buiten het bereik dat mensen met hun gezichtsvermogen kunnen waarnemen. Dit lichtbereik ligt tussen 700 – 1200 nm (nanometer). De huidige gangbare digitale camerasensoren zijn niet in staat om infraroodbeelden te detecteren vanwege de manier waarop ze zijn ontworpen. Daarover later meer.

Het gebruik van IR-fotografie dateert uit het begin van de 20e eeuw. In de eerste wereldoorlog bleek IR-fotografie geweldig te zijn, omdat afbeeldingen met het IR-spectrum niet zo sterk werden beïnvloed door atmosferische damp/mist als normale foto’s. IR-beelden laten ook enorme verschillen zien tussen vegetatie en gebouwen of voertuigen, terwijl watermassa’s (stromen, meren enz.) een zeer donkere tint krijgen, bijna pikzwart.

Later in de twintigste eeuw kreeg IR-fotografie een ander en meer kunstzinnig gebruik, als voorbeeld dienden sommige van de muzikanten van die tijd, zoals de Grateful Dead en Jimmy Hendrix die het gebruikten om psychedelische albumhoezen te produceren.

Illustration Album Cover: Fair use, https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=4930279

Tegenwoordig produceert fotografie met gereflecteerd IR-licht enigszins surrealistische effecten. Vegetatie lijkt licht (of zelfs wit). De huid krijgt een zeer melkachtige, gladde textuur, hoewel aderen dicht bij het huidoppervlak kunnen worden geaccentueerd en een nogal griezelig uiterlijk krijgen. Ogen kunnen een beetje spookachtig lijken, waarbij de irissen zeer donkere tinten registreren en het oogwit een grijsachtige tint krijgt. Blauwe luchten met pluizige wolken worden veel dramatischer. Contrast en beeldscherpte (of zelfs korreligheid in sommige gevallen) worden verhoogd en de look en feel is iets heel bijzonders.

Een digitale (spiegelreflex) camera en infrarood fotografie – hoe?

Moderne digitale camera’s hebben drie dingen die het vastleggen van afbeeldingen met infraroodlicht belemmeren. De eerste is een IR-filter over de sensor van de camera die 95% van het licht wegfiltert dat niet binnen het zichtbare lichtspectrum valt – zonder dit zou het met normale fotografie onmogelijk zijn om een ​​beeld vast te leggen zoals het menselijk oog het ziet. De tweede is dat de lichtmeter en belichtingsautomatisering zijn afgesteld op die golflengten die met het blote oog zichtbaar zijn – vrij logisch omdat we infrarood niet echt als helder licht “zien”. De laatste belemmering is dat infrarood licht een heel andere diffractie- en brekingsindex heeft in de glaselementen van de lens en de autofocus sensor anders beïnvloedt. Lenzen blijven onscherp en het is onmogelijk om scherp te stellen op een onderwerp, dichtbij als ook veraf, en de autofocus van de camera mist het juiste scherpstelpunt.

Nadelen twee en drie, belichtingsvariatie en verschillende focuskenmerken kunnen op verschillende manieren worden aangepakt. Denk aan handmatige scherpstelling, scherpstelling via live view waarbij de scherpstelsensor wordt omzeild en alleen het sensorcontrast wordt gebruikt om AF aan te sturen. Denk ook aan belichtingsbracketing of handmatige belichting met het histogram op het LCD-scherm als richtlijn.

Het eerste nadeel kan op twee manieren worden opgevangen. Een daarvan is het gebruik van een infraroodfilter over de lens van een normale camera. Zo’n filter lijkt bijna zwart omdat het al het zichtbare licht blokkeert en alleen IR doorlaat. Maar omdat de sensor is afgeschermd tegen 95% van datzelfde IR-licht, is er veel licht nodig om daadwerkelijk een beeld te vormen. Het resultaat is extreem lange belichtingstijden, soms tot meerdere minuten, waarvoor het gebruik van een statief nodig is en het fotograferen van alles wat beweegt bijna onmogelijk is.

De tweede manier om met het nadeel van het IR-filter op de sensor om te gaan, is … om er helemaal vanaf te komen. Dat betekent het demonteren van de camera en het verwijderen van het kleine stukje glas over de sensor, waarna het vervangen word door geheel helder en transparant glas (een “breedspectrum” modificatie) waarbij lensfilters worden gebruikt om te bepalen welk licht de sensor zal bereiken. Het kan ook door het plaatsen van een stuk glas dat zichtbaar licht filtert en infrarood licht in een bepaalde golflengte binnenlaat, zodat elke lens een infraroodlens wordt zonder gebruik van een lensfilter. Dit wordt een IR-modificatie genoemd en de opties zijn over het algemeen tussen filters in de 550 en 720 nanometer – elke golflengte kan resulteren in een ander effect in het beeld, 550 nm resulteert in extreem kleurrijke resultaten, terwijl 720 voornamelijk wordt gebruikt voor zwart-witbeelden.

De stap tussen “wel interessant” en “gáán met die banaan” – wanneer?

Ik fotografeerde al sinds 2007 met digitale reflexcamera’s en deed vaak als de technologie in de loop van de tijd verbeterde een upgrade naar een nieuwere en betere camera. Een van de eerste cameras die ik gebruikte was de Pentax K20D in 2011. Hij had maar liefst 14,6 megapixels (!!!) wat veel meer was dan wat ik tot die datum had gebruikt – de 8 mp Canon Powershot Pro1, een camera met kleine sensor en vaste lens was daarvoor ongeveer het hoogste. Het was een solide camera die me meenam in de wereld van de architectuurfotografie door zijn prachtige detailscherpte en kleurweergave. De prestaties onder slechte lichtomstandigheden waren echter typerend voor die tijd (“typerend” was eigenlijk min of meer verschrikkelijk).

Ik herinner me die fijne reflexcamera die me maar liefst 900 euro kostte (zonder lens). Het was een van die camerabody’s die perfect in je hand passen. Ik heb sindsdien nooit meer een camera met zo’n prachtige en solide vormfactor gekocht. Dus toen ik in mei ’22 een zeer licht gebruikte K20D van een Duitse eBay-verkoper voor €129 tegenkwam, hoefde ik niet lang na te denken. Ik kreeg de camera, die in onberispelijke staat verkeerde en stuurde hem op naar een gespecialiseerd bedrijf om het infraroodblokkeringsfilter te verwijderen en te vervangen door een 630 Nm-filter op de sensor.

Illustration K20D By ほしけん – Own work, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7515920

 

De Passage in Den Haag

De Passage in Den Haag is een overdekte winkelstraat in het centrum van de stad. Ik vind het zelf erg lijken op de Corso Vittorio Emanuele II in Milaan en de straat is ook ongeveer in dezelfde tijd gebouwd.

Het is het oudste nog bestaande winkelcentrum van Nederland. Het werd in 1885 in gebruik genomen door de N.V. ‘s-Gravenhaagsche Passage Maatschappij en het oudste deel loopt van de Spuistraat naar het Buitenhof en is gebouwd in een internationale georiënteerde neorenaissancestijl. In 1929 is de derde arm naar de Hofweg toegevoegd aan het wandelgebied. Het ontwerp van dit deel was in expressionistische stijl.

We kijken hier bijna loodrecht omhoog, staand in de deuropening van één van de winkels (House of Gerry Weber) aan het centrale plein gelegen onder de kenmerkende glazen koepel. De kenmerkende lampen aan weerszijden van de deuropening geven een gevoel van schaal en diepte van het geheel.

De techniek die hier gebruikt is is die van High Dynamic Range (HDR). Er zijn drie verschillende opnamen gemaakt, elk met een iets andere belichting. Deze opnamen zijn later samengevoegd waarbij de strukturen, de materialen en de lichtval extra goed opvallen. Ook heb ik hier gekozen voor een iets grafischere benadering door de contrasten en kleurnuances nog iets te benadrukken.

[wadm_artwork artid=”964542″ medium_id=3 size=xlarge]

Ik was toch al veel in Den Haag geweest, ook wel eens doorheen gelopen maar deze week, op weg terug van een werkafspraak laat in de namiddag was het licht bijzonder mooi. Ik had (met vooruitziende blik) een ultra-groothoek lens meegenomen, de Sigma 8-16mm en heb hier een aantal pogingen gedaan om een meer of minder symmetrische uitkomst te realiseren. Niet makkelijk omdat de zijtakken van de Passage niet in dezelfde tijd zijn gebouwd en ook niet een geometrich patroon volgen. De lampen boven de ingang van een modezaak aan het centrale plein onder de koepel boden uitkomst door als “anker” voor de compositie te dienen en ook de schaal nog eens te benadrukken – iets wat met zo’n extreme groothoek nog wel eens problematisch kan zijn.

Gebruikte software (alles op een Linux besturingssysteem uiteraard) is:

  • Photomatix voor het uitlijnen en combineren van de drie verschillende belichtingen en het genereren van een tonemap
  • Darktable 3.8.1 voor de nabewerking die bestond uit lenscorrectie, contrastverbetering met een highpass filter en een kleine helderheidscorrectie
  • NeatImage voor de ruisverwijdering en eindverscherping